३ महिन्यांच्या बाळाच्या हृदयावर दुर्मिळ chest wall reconstruction शस्त्रक्रिया यशस्वी

मुंबई :

बेबी जानकीचा जन्म झाला, तेव्हा तिच्या पालकांना लगेच काहीतरी असामान्य असल्याचे जाणवले. सामान्यतः हृदयाचे संरक्षण करणाऱ्या छातीच्या हाडाऐवजी (ब्रेस्टबोन) तिच्या लहान छातीच्या मध्यभागी एक स्पष्ट पोकळी दिसत होती. प्रत्येक धडधडीसोबत, त्यांना तिचे हृदय त्वचेखाली धडकताना स्पष्टपणे दिसत होते. कोणत्याही पालकांसाठी हे एक त्रासदायक दृश्य आणि त्यांचे नवजात बाळ किती नाजूक स्थितीत आहे याची आठवण करून देणारे होते.

अवघ्या तीन महिने आणि वीस दिवसांची असताना, जानकीला पार्शियल कन्जेनिटल स्टर्नल क्लेफ्टचे निदान झाले, जो एक अत्यंत दुर्मिळ जन्मजात दोष आहे, ज्यामध्ये गर्भाच्या विकासादरम्यान छातीचे हाड जोडले जाण्यात अपयश येते. ती सक्रिय दिसत असली, व्यवस्थित दूध पीत असली आणि अधूनमधून स्ट्रायडोर व श्वासोच्छवासाचा त्रास होत असल्याची लक्षणे दाखवत असली, तरी तिचे उघडे हृदय नेहमीच दुखापतीच्या धोक्यात होते. वरवर पाहता स्थिर वाटणाऱ्या स्थितीत एक संभाव्य जीवघेणी जन्मजात विकृती दडलेली होती, ज्यासाठी वेळेवर शस्त्रक्रियेद्वारे उपचाराची आवश्यकता होती.

गरोदरपणाच्या काळात या स्थितीचे निदान झाले नव्हते, ज्यामुळे कुटुंबासाठी हे निदान अधिक अनपेक्षित ठरले. जन्मानंतर काही आठवड्यांत जानकीला श्वासोच्छवासाच्या संसर्गाचा फक्त एक भाग अनुभवावा लागला, जो प्रतिजैविकांमुळे (अँटीबायोटिक्स) बरा झाला. अधूनमधून येणाऱ्या आवाजयुक्त श्वासोच्छवासाव्यतिरिक्त, तिच्यात जटिल जन्मजात विकृतींशी संबंधित कोणतीही लक्षणे दिसत नव्हती. तरीही, छातीच्या हाडाचे दोन भाग जोडले न गेल्यामुळे हृदय आणि मुख्य रक्तवाहिन्यांना त्यांचे नैसर्गिक संरक्षण मिळत नव्हते, ज्यामुळे अगदी लहान दुखापतही घातक परिणाम घडवून आणू शकत होती.

जानकीला नारायणा हेल्थ एसआरसीसी चिल्ड्रन्स हॉस्पिटल, मुंबई येथे आणण्यात आले, तेव्हा बहुविद्याशाखीय टीमने दोषाची व्याप्ती समजून घेण्यासाठी आणि उपचाराच्या सर्वात सुरक्षित मार्गाची योजना आखण्यासाठी लगेच तपशीलवार तपासणी सुरू केली. वैद्यकीय तपासणीत पार्शियल मिडलाइन स्टर्नल क्लेफ्टची पुष्टी झाली, जिथे छातीच्या हाडाच्या वरील भागाचे दोन भाग सुमारे पाच सेंटीमीटरने वेगळे झाले होते. विकृती तीव्रतेची पातळी असूनही तिच्या ऑक्सिजनची पातळी सामान्य राहिली आणि तिच्या हृदयाचे कार्य कोणत्याही त्रासाशिवाय (मर्मर) स्थिर दिसून आले. शरीररचना अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी, तज्ञांनी कॉम्प्युटेड टोमोग्राफी पल्मनरी अँजिओग्राफी (सीटीपीए) केली, ज्यामुळे छातीचे तपशीलवार त्रिमितीय (३डी) मूल्यमापन मिळाले.

छातीच्या हाडाचा पूर्ण अभाव आणि हृदयाला सौम्य सूज, तसेच फुफ्फुसात कडकपणा असल्याचे समोर आले. महत्त्वाचे म्हणजे, मुख्य रक्तवाहिन्या आणि श्वासोच्छवासाचे मार्ग इतरत्र सामान्य होते. या निष्कर्षांमुळे सर्जन्सना लहान बाळाच्या नाजूक शरीररचनेनुसार तयार केलेली रिकन्स्ट्रक्शन धोरण योजना काळजीपूर्वक आखणे शक्य झाले.

या स्थितीची दुर्मिळता आणि गुंतागुंत लक्षात घेऊन पीडियाट्रिक सर्जरीचे सीनियर कन्‍सल्टंट डॉ. रसिकलाल शाह, पीडियाट्रिक कार्डिओथोरॅसिक व कन्जेनिटल हार्ट सर्जरीचे सीनियर कन्‍सल्टंट डॉ. प्रदीप कौशिक, पीडियाट्रिक कार्डियाक अॅनेस्थेशिओलॉजीच्या सीनियर कन्‍सल्टंट डॉ. नंदिनी दवे व त्यांची टीम, रेडिओलॉजिस्ट्स डॉ. हिरेन पानवाला व डॉ. सोनल गर्ग आणि पीडियाट्रिक कार्डियाक इंटेन्सिव्ह केअर यांनी एकत्र येऊन सर्वसमावेशक उपचार योजना तयार केली. हृदयाचे रक्षण करणे, चेस्ट वॉलचे रिकन्स्ट्रक्शन करणे आणि बाळाची सामान्यपणे वाढ व विकास होऊ शकेल याची खात्री करणे या सामायिक उद्दिष्टासह प्रत्येक टप्प्याचे बारकाईने नियोजन करण्यात आले होते.

अत्यंत नियोजित प्रक्रियेमध्ये सामान्य भूल देऊन बाळावर गुंतागुंतीचे स्टर्नल रिकन्स्ट्रक्शन करण्यात आले. हृदयाच्या इतक्या जवळ शस्त्रक्रिया करण्याशी संबंधित संभाव्य धोके ओळखून सर्जिकल टीमने प्रगत देखरेख व्यवस्था स्थापित केली आणि सुरक्षेचा अतिरिक्त उपाय म्हणून संपूर्ण शस्त्रक्रियेदरम्यान कार्डिओपल्मनरी बायपास मशीन तयार ठेवले.

शस्त्रक्रियेदरम्यान, प्रगत तंत्रांच्या एकत्रिकरणाचा वापर करून चेस्ट वॉलचे काळजीपूर्वक रिकन्स्ट्रक्शन करण्यात आले. सर्जन्सनी संरक्षणात्मक उतींचे आवरण तयार करण्यासाठी पेक्टोरॅलिस मेजर स्नायूंना हलवले, छातीवर अति ताण न येता ती एकत्र आणता यावी यासाठी क्लॅव्हिकल्स आणि वरच्या बरगड्यांची काळजीपूर्वक आखलेली कॉन्ड्रोटॉमी केली आणि छातीची नैसर्गिक रचना पूर्ववत करण्यासाठी पोलादी तारांचा वापर करून छातीच्या हाडाची पुनर्बांधणी (रिकन्स्ट्रक्शन) केली. छातीची रचना हलवत असताना रक्तदाबात तात्पुरते चढ-उतार झाले असले, ज्या अशा गुंतागुंतीच्या प्रक्रियांदरम्यान एक ज्ञात आव्हान आहे, तरी पीडियाट्रिक ॲनेस्थेसियोलॉजिस्ट्स आणि पीडियाट्रिक कार्डियाक टीमच्या अनुभवी टीमने परिस्थिती उत्तम प्रकारे हाताळली, ज्यामुळे शस्त्रक्रिया सुरक्षितपणे पार पडली.

शस्त्रक्रियेनंतर, वॉर्डमध्ये हलवण्यापूर्वी जानकीवर पीडियाट्रिक कार्डियाक इंटेन्सिव्ह केअर युनिटमध्ये चार दिवस बारीक लक्ष ठेवण्यात आले. तिच्या प्रकृतीत झालेली सुधारणा अत्यंत उल्लेखनीय होती. तिने तोंडावाटे दूध पिणे पुन्हा सुरू केले, हॉस्पिटलमधील मुक्कामादरम्यान ती हेमोडायनामिकली स्थिर राहिली आणि शस्त्रक्रियेनंतर कोणतीही गुंतागुंत दिसून आली नाही. शस्त्रक्रियेच्या आठ दिवसांनंतर, सुरक्षित छातीची रचना आणि भविष्यातील अधिक सुरक्षित आयुष्यासह तिला डिस्चार्ज देण्यात आला. तपासणीसाठी पुन्हा आले असताना, तिच्या प्रकृतीत उत्तम सुधारणा होत असल्याचे दिसून आले, रिकन्स्ट्रक्शन केलेली छाती योग्य प्रकारे बरी होत होती आणि कोणत्याही गुंतागुंतीचे लक्षण नव्हते.

Rare chest wall reconstruction : पार्शियल स्टर्नल क्लेफ्ट पीडियाट्रिक सर्जरीमधील सर्वात दुर्मिळ विकृती

“पार्शियल स्टर्नल क्लेफ्ट पीडियाट्रिक सर्जरीमध्ये आढळणाऱ्या सर्वात दुर्मिळ जन्मजात चेस्ट वॉलच्या विकृतींपैकी एक आहे. स्थिती लवकर ओळखणे आणि वेळेवर शस्त्रक्रिया करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण ही स्थिती हृदय आणि मुख्य रक्तवाहिन्यांना त्यांच्या नैसर्गिक संरक्षणाविना सोडते. यशस्वी उपचारासाठी पीडियाट्रिक सर्जन्स, कार्डिओथोरॅसिक सर्जन्स, ॲनेस्थेसियोलॉजिस्ट्स, इंटेन्सिव्हिस्ट आणि रेडिओलॉजिस्ट यांच्यात सूक्ष्म नियोजन आणि विनासायास सहयोगाची आवश्यकता असते. या केसमधून निदर्शनास येते की, बहुविद्याशाखीय तज्ञता आणि प्रगत पुनर्बांधणी (रिकन्स्ट्रक्शन) तंत्रे अत्यंत दुर्मिळ जन्मजात दोषांसह जन्मलेल्या मुलांचा दृष्टिकोन बदलू शकतात, ज्यामुळे त्यांना निरोगी आणि सक्रिय जीवन जगण्याची संधी मिळते,” असे नारायणा हेल्थ एसआरसीसी चिल्ड्रन्स रुग्णालयाचे पीडियाट्रिक सर्जनीचे सीनियर कन्सल्टंट डॉ. रसिकलाल शाह आणि पीडियाट्रिक कार्डिओथोरॅसिक व कन्जेनिटल हार्ट सर्जरीचे सीनियर कन्‍सल्टंट डॉ. प्रदीप कुमार कौशिक म्हणाले.

हेही वाचा : Teacher Recruitment : पवित्र पोर्टलमधून साडेचार हजार क्रीडा शिक्षकांची पदे गायब

जानकी आणि तिच्या कुटुंबासाठी, ही शस्त्रक्रिया एका दुर्मिळ जन्मजात दोषावरील उपचारापेक्षा खूप मोठी गोष्ट होती. जेथे या उपचाराने प्रत्येक हृदयाला मिळायला हवे ते संरक्षण पूर्ववत केले. ही केस मुख्यत्वे आठवण करून देते की, दुर्मिळ जन्मजात परिस्थिती लवकर ओळखल्यास, सखोल तपासणी केल्यास आणि अनेक विद्याशाखांमधील जवळच्या सहयोगाने व्यवस्थापन केल्यास अशा परिस्थितींवर अनेकदा यशस्वी उपचार केले जाऊ शकतात. पीडियाट्रिक रिकन्स्ट्रक्टिव्ह शस्त्रक्रियेतील प्रगती आणि समन्वयित बहुविद्याशाखीय केअरमुळे जटिल जन्मजात विकृतींसह जन्मलेल्या मुलांना आज निरोगी बालपण आणि उज्ज्वल भविष्याचा आनंद घेण्याच्या आधीपेक्षा चांगल्या संधी उपलब्ध आहेत.